Thiếu vitamin B12 gây ra những triệu chứng gì? Ai dễ mắc phải?

Vitamin B12 là một dưỡng chất thiết yếu, đóng vai trò quan trọng trong quá trình tạo hồng cầu, duy trì chức năng thần kinh và tổng hợp DNA. Tuy nhiên, không phải ai cũng nhận được đủ lượng vitamin B12 cần thiết hoặc có khả năng hấp thu tốt dưỡng chất này. Khi cơ thể thiếu vitamin B12 trong thời gian dài, người bệnh có thể xuất hiện những biểu hiện như mệt mỏi, da nhợt nhạt, tê bì chân tay, giảm trí nhớ và rối loạn thăng bằng.

Điều đáng chú ý là các triệu chứng thiếu vitamin B12 thường tiến triển âm thầm, dễ nhầm lẫn với tình trạng thiếu ngủ, căng thẳng hoặc những vấn đề sức khỏe khác. Đặc biệt, một số tổn thương thần kinh có thể xuất hiện ngay cả khi người bệnh chưa có biểu hiện thiếu máu rõ ràng.

Vậy thiếu vitamin B12 gây ra những triệu chứng gì, nguyên nhân do đâu và những ai có nguy cơ cao? Hãy cùng Nhà thuốc Wellcare tìm hiểu vai trò của vitamin B12, cách nhận biết dấu hiệu thiếu hụt và những biện pháp phòng ngừa để bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Vitamin B12 là gì và có vai trò như thế nào đối với cơ thể?

Vai trò của vitamin B12 đối với cơ thể, nguồn cung cấp và quá trình hấp thu.

Vitamin B12, còn gọi là cobalamin, là một loại vitamin tan trong nước thuộc nhóm vitamin B. Đây là dưỡng chất cần thiết cho nhiều hoạt động sinh học quan trọng, đặc biệt là quá trình tạo máu và duy trì chức năng của hệ thần kinh.

Cơ thể con người không tự tổng hợp được vitamin B12 với lượng đáp ứng nhu cầu nên cần nhận dưỡng chất này thông qua thực phẩm hoặc những nguồn bổ sung phù hợp. Vitamin B12 có nhiều trong thực phẩm có nguồn gốc động vật như thịt, cá, trứng, sữa và các sản phẩm từ sữa.

Sau khi được đưa vào cơ thể, vitamin B12 trải qua quá trình tiêu hóa và hấp thu phức tạp, có sự tham gia của acid dạ dày, yếu tố nội tại do tế bào dạ dày tiết ra và đoạn cuối ruột non.

Vitamin B12 có những vai trò quan trọng sau:

• Tham gia quá trình tạo hồng cầu: Hỗ trợ sự phát triển và trưởng thành bình thường của tế bào máu, góp phần phòng ngừa thiếu máu do rối loạn tổng hợp DNA.
• Duy trì chức năng hệ thần kinh: Cần thiết cho quá trình duy trì myelin, lớp bảo vệ bao quanh nhiều sợi thần kinh.
• Tham gia tổng hợp DNA: Góp phần vào quá trình phân chia và phát triển tế bào.
• Hỗ trợ chuyển hóa: Tham gia những phản ứng enzyme quan trọng liên quan đến chuyển hóa acid amin và acid béo.
• Góp phần duy trì chức năng nhận thức: Thiếu hụt vitamin B12 có thể ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng tập trung và một số hoạt động thần kinh.

Gan có khả năng dự trữ vitamin B12, vì vậy tình trạng thiếu hụt do chế độ ăn có thể mất nhiều thời gian mới biểu hiện rõ ràng. Tuy nhiên, ở những người có rối loạn hấp thu hoặc bệnh lý ảnh hưởng đến quá trình sử dụng vitamin B12, tình trạng thiếu hụt có thể tiến triển nhanh hơn.

Thiếu vitamin B12 gây ra những triệu chứng gì?

Thiếu vitamin B12 có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan và hệ thống trong cơ thể. Các biểu hiện thường xuất hiện từ từ, mức độ khác nhau tùy thời gian thiếu hụt, nguyên nhân và tình trạng sức khỏe của từng người.

Theo hướng dẫn NICE năm 2024, thiếu vitamin B12 có thể gây ra các vấn đề về huyết học, thần kinh, nhận thức và sức khỏe tâm thần. Đặc biệt, không nên loại trừ thiếu vitamin B12 chỉ vì người bệnh chưa xuất hiện thiếu máu hoặc hồng cầu to.

Triệu chứng thiếu vitamin B12 thường gặp cần lưu ý.

1. Mệt mỏi kéo dài và thiếu năng lượng

Mệt mỏi là một trong những triệu chứng thường gặp ở người thiếu vitamin B12, đặc biệt khi tình trạng thiếu hụt ảnh hưởng đến quá trình tạo hồng cầu.

Khi cơ thể không tạo được đủ hồng cầu khỏe mạnh, khả năng vận chuyển oxy đến các mô có thể suy giảm, khiến người bệnh cảm thấy mệt mỏi, yếu sức hoặc giảm khả năng vận động.

Một số người cảm thấy nhanh mệt khi đi bộ, leo cầu thang hoặc thực hiện những hoạt động vốn không gây khó khăn trước đây.

Tuy nhiên, mệt mỏi còn có thể xuất hiện do thiếu ngủ, thiếu sắt, bệnh tuyến giáp, căng thẳng hoặc nhiều tình trạng sức khỏe khác. Vì vậy, không thể xác định thiếu vitamin B12 chỉ dựa trên triệu chứng này.

2. Da nhợt nhạt, chóng mặt và khó thở khi gắng sức

Thiếu vitamin B12 có thể gây thiếu máu hồng cầu khổng lồ, một dạng thiếu máu liên quan đến rối loạn quá trình tổng hợp DNA và trưởng thành của tế bào máu.

Người bệnh có thể có biểu hiện da nhợt nhạt, mệt mỏi, chóng mặt, hồi hộp hoặc khó thở khi hoạt động. Ở những trường hợp thiếu máu rõ rệt, tim có thể đập nhanh hơn để bù đắp cho khả năng vận chuyển oxy bị giảm.

Tuy nhiên, không phải người thiếu vitamin B12 đều xuất hiện thiếu máu. Các triệu chứng thần kinh vẫn có thể xảy ra khi xét nghiệm công thức máu chưa cho thấy bất thường điển hình.

3. Tê bì và cảm giác châm chích ở chân tay

Tê bì chân tay là dấu hiệu cần được chú ý vì có thể liên quan đến tổn thương thần kinh do thiếu vitamin B12.

Vitamin B12 tham gia duy trì cấu trúc và chức năng của myelin, lớp bao quanh nhiều sợi thần kinh. Khi thiếu hụt kéo dài, chức năng thần kinh có thể bị ảnh hưởng, gây ra những cảm giác bất thường ở bàn tay hoặc bàn chân.

Người bệnh có thể cảm thấy:

• Tê bì ở đầu ngón tay hoặc ngón chân.
• Cảm giác châm chích như kiến bò.
• Nóng rát hoặc giảm cảm giác ở bàn chân.
• Khó cảm nhận vị trí của chân khi di chuyển.
• Vụng về hơn trong những động tác cần sự phối hợp.

Tuy nhiên, tê bì cũng có thể do đái tháo đường, chèn ép dây thần kinh, bệnh lý cột sống hoặc những nguyên nhân khác.

Nếu cảm giác tê kéo dài, lan rộng hoặc ảnh hưởng đến khả năng đi lại, người bệnh cần được thăm khám thay vì chỉ tự bổ sung vitamin.

4. Giảm khả năng thăng bằng và đi lại khó khăn

Thiếu vitamin B12 kéo dài có thể ảnh hưởng đến dây thần kinh ngoại biên và tủy sống, gây suy giảm cảm giác vị trí và khả năng phối hợp vận động.

Người bệnh có thể cảm thấy bước đi không vững, dễ vấp ngã hoặc khó giữ thăng bằng, đặc biệt khi di chuyển trong môi trường thiếu ánh sáng.

Ở những trường hợp nặng, tổn thương thần kinh có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và khả năng tự chăm sóc.

Đây là biểu hiện cần được đánh giá y tế sớm, bởi tổn thương thần kinh do thiếu vitamin B12 có thể không hồi phục hoàn toàn nếu việc điều trị bị trì hoãn.

5. Suy giảm trí nhớ và khó tập trung

Vitamin B12 đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động bình thường của hệ thần kinh. Khi thiếu hụt, một số người có thể gặp khó khăn trong việc tập trung, ghi nhớ thông tin hoặc xử lý những công việc đòi hỏi sự chú ý.

Người bệnh đôi khi mô tả tình trạng này là đầu óc thiếu minh mẫn, hay quên hoặc khó suy nghĩ rõ ràng.

Ở người cao tuổi, những biểu hiện này có thể bị nhầm với quá trình lão hóa thông thường hoặc các bệnh lý suy giảm nhận thức.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp hay quên đều do thiếu vitamin B12. Việc đánh giá cần kết hợp các yếu tố như tuổi tác, tiền sử bệnh, thuốc đang sử dụng và các triệu chứng thần kinh đi kèm.

6. Viêm lưỡi và loét miệng

Thiếu vitamin B12 có thể gây những thay đổi tại niêm mạc miệng, đặc biệt là viêm lưỡi.

Người bệnh có thể nhận thấy lưỡi đỏ hơn bình thường, đau rát, bề mặt lưỡi trở nên trơn hoặc giảm các gai lưỡi. Một số trường hợp còn xuất hiện loét miệng và cảm giác khó chịu khi ăn thực phẩm cay, nóng hoặc có tính acid.

Tuy nhiên, viêm lưỡi và loét miệng cũng có thể liên quan đến thiếu sắt, thiếu folate hoặc những bệnh lý khác. Vì vậy, cần xác định nguyên nhân trước khi lựa chọn biện pháp điều trị.

7. Thay đổi tâm trạng và sức khỏe tinh thần

Thiếu vitamin B12 có thể liên quan đến những biểu hiện thần kinh – tâm thần như dễ cáu gắt, lo âu, khí sắc trầm buồn hoặc thay đổi hành vi.

Ở những trường hợp nặng, người bệnh có thể xuất hiện lú lẫn hoặc các rối loạn tâm thần nghiêm trọng.

Tuy nhiên, mối liên hệ giữa nồng độ vitamin B12 và những biểu hiện tâm lý rất phức tạp. Không nên cho rằng mọi trường hợp lo âu, trầm cảm hoặc mất tập trung đều có nguyên nhân từ thiếu vitamin B12.

Việc đánh giá và điều trị cần dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể.

8. Rối loạn thị giác

Trong một số trường hợp, thiếu vitamin B12 kéo dài có thể ảnh hưởng đến chức năng thần kinh thị giác, gây nhìn mờ hoặc những thay đổi về khả năng nhìn.

Đây không phải triệu chứng xuất hiện ở tất cả người thiếu vitamin B12 nhưng cần được quan tâm vì có thể liên quan đến tổn thương thần kinh.

Nếu người bệnh xuất hiện giảm thị lực, nhìn mờ kéo dài hoặc thay đổi thị giác bất thường, cần được thăm khám chuyên khoa. Nếu mất thị lực hoặc giảm thị lực đột ngột, cần được đánh giá cấp cứu để loại trừ những nguyên nhân nguy hiểm khác.

Những nguyên nhân thường gặp gây thiếu vitamin B12

Thiếu vitamin B12 có thể xuất hiện do khẩu phần ăn không cung cấp đủ dưỡng chất, cơ thể hấp thu kém hoặc những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa vitamin.

Những nguyên nhân thường gặp gây thiếu vitamin B12

1. Chế độ ăn thiếu thực phẩm chứa vitamin B12

Vitamin B12 tự nhiên có nhiều trong thực phẩm có nguồn gốc động vật. Vì vậy, người duy trì chế độ ăn thuần chay nhưng không sử dụng thực phẩm tăng cường vitamin B12 hoặc nguồn bổ sung thích hợp có nguy cơ thiếu hụt cao hơn.

Người ăn chay có sử dụng trứng hoặc sữa vẫn có thể nhận được vitamin B12, nhưng lượng cung cấp phụ thuộc vào loại thực phẩm và khẩu phần thực tế.

Ngoài ra, người ăn uống kém kéo dài, suy dinh dưỡng hoặc có chế độ ăn quá hạn chế cũng có thể không đáp ứng đủ nhu cầu.

2. Viêm dạ dày tự miễn và thiếu yếu tố nội tại

Để hấp thu vitamin B12 từ thực phẩm, cơ thể cần yếu tố nội tại do các tế bào thành dạ dày tiết ra.

Trong bệnh viêm dạ dày tự miễn, hệ miễn dịch tấn công những tế bào của dạ dày, khiến khả năng sản xuất yếu tố nội tại bị suy giảm. Điều này làm cản trở quá trình hấp thu vitamin B12 tại ruột non.

Tình trạng này có thể gây thiếu vitamin B12 kéo dài và trong một số trường hợp cần điều trị thay thế suốt đời.

Thiếu máu ác tính là thuật ngữ truyền thống liên quan đến thiếu vitamin B12 do cơ chế tự miễn, tuy nhiên hướng dẫn NICE hiện nhấn mạnh cách xác định nguyên nhân là viêm dạ dày tự miễn.

3. Bệnh lý đường tiêu hóa gây kém hấp thu

Một số bệnh lý đường tiêu hóa có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu vitamin B12, đặc biệt khi tổn thương tại dạ dày hoặc đoạn cuối ruột non.

Những bệnh lý có thể liên quan gồm bệnh Crohn ảnh hưởng đến hồi tràng, bệnh celiac và một số tình trạng kém hấp thu khác.

Người mắc các bệnh lý này có thể vẫn ăn uống đủ vitamin B12 nhưng cơ thể không hấp thu được lượng cần thiết.

4. Phẫu thuật dạ dày hoặc ruột non

Người từng phẫu thuật cắt dạ dày, phẫu thuật giảm cân hoặc cắt đoạn cuối hồi tràng có thể gặp khó khăn trong việc hấp thu vitamin B12.

Nguy cơ phụ thuộc vào loại phẫu thuật và mức độ ảnh hưởng đến những cấu trúc tham gia quá trình hấp thu.

Đặc biệt, sau cắt toàn bộ dạ dày hoặc cắt hoàn toàn đoạn cuối hồi tràng, người bệnh có thể cần được thay thế vitamin B12 lâu dài theo chỉ định.

5. Sử dụng một số thuốc kéo dài

Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu hoặc tình trạng vitamin B12 trong cơ thể.

Metformin: Thuốc thường được sử dụng trong điều trị đái tháo đường type 2 có thể làm giảm nồng độ vitamin B12 ở một số người, đặc biệt khi sử dụng kéo dài hoặc với liều cao.

Thuốc ức chế bơm proton (PPI): Những thuốc làm giảm tiết acid dạ dày như omeprazole hoặc esomeprazole có thể ảnh hưởng đến quá trình giải phóng vitamin B12 từ thực phẩm.

Thuốc đối kháng thụ thể H2: Nhóm thuốc làm giảm tiết acid dạ dày cũng có thể ảnh hưởng đến sự hấp thu vitamin B12 trong một số trường hợp.

Ngoài ra, một số thuốc khác có thể liên quan đến nguy cơ thiếu hụt vitamin B12 tùy cơ chế và thời gian sử dụng.

Không tự ý ngừng metformin hoặc thuốc điều trị bệnh dạ dày khi nghi ngờ thiếu vitamin B12. Người bệnh cần trao đổi với bác sĩ để được kiểm tra và điều chỉnh phù hợp.

6. Sử dụng khí nitrous oxide không đúng mục đích

Nitrous oxide, thường được gọi là khí cười, có thể làm bất hoạt chức năng của vitamin B12 trong cơ thể.

Việc sử dụng khí này với mục đích giải trí có thể gây tổn thương thần kinh nghiêm trọng, ngay cả khi kết quả đo nồng độ vitamin B12 trong máu không giảm rõ rệt.

Người có biểu hiện tê bì, yếu chân tay hoặc đi lại khó khăn sau khi sử dụng khí cười cần được đánh giá y tế sớm.

Những ai có nguy cơ thiếu vitamin B12 cao?

Không phải ai cũng có nguy cơ thiếu vitamin B12 giống nhau. Một số nhóm cần đặc biệt chú ý vì khả năng hấp thu hoặc lượng vitamin được cung cấp có thể không đáp ứng nhu cầu.

Nhóm người có nguy cơ thiếu vitamin B12 cao.

1. Người cao tuổi

Khi tuổi tăng, một số người có thể xuất hiện viêm teo niêm mạc dạ dày hoặc giảm khả năng giải phóng vitamin B12 từ thực phẩm.

Người cao tuổi cũng có thể mắc nhiều bệnh lý mạn tính, sử dụng nhiều loại thuốc hoặc gặp khó khăn trong việc duy trì khẩu phần ăn đầy đủ.

Do đó, thiếu vitamin B12 cần được cân nhắc ở người lớn tuổi có mệt mỏi, thiếu máu, tê bì, giảm trí nhớ hoặc rối loạn thăng bằng chưa rõ nguyên nhân.

2. Người ăn chay trường hoặc thuần chay

Người ăn thuần chay không sử dụng thực phẩm động vật nên có thể nhận rất ít vitamin B12 tự nhiên từ chế độ ăn.

Nếu không lựa chọn thực phẩm được tăng cường vitamin B12 hoặc nguồn bổ sung phù hợp, nguy cơ thiếu hụt sẽ tăng theo thời gian.

Đặc biệt, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú theo chế độ thuần chay cần chú ý đến tình trạng vitamin B12 vì sự thiếu hụt có thể ảnh hưởng đến cả mẹ và trẻ.

3. Người mắc bệnh dạ dày hoặc rối loạn hấp thu

Người mắc viêm dạ dày tự miễn, bệnh Crohn, bệnh celiac hoặc có những tình trạng ảnh hưởng đến quá trình hấp thu vitamin B12 cần được đánh giá nguy cơ thiếu hụt.

Ngay cả khi chế độ ăn có đầy đủ thực phẩm chứa vitamin B12, cơ thể vẫn có thể không hấp thu được lượng dưỡng chất cần thiết.

4. Người từng phẫu thuật đường tiêu hóa

Người đã cắt một phần hoặc toàn bộ dạ dày, phẫu thuật giảm cân hoặc cắt đoạn cuối hồi tràng có thể cần được theo dõi tình trạng vitamin B12 lâu dài.

Việc theo dõi và điều trị phụ thuộc vào loại phẫu thuật, tình trạng dinh dưỡng và đánh giá của bác sĩ.

5. Người sử dụng metformin hoặc thuốc giảm acid dạ dày kéo dài

Người dùng metformin dài ngày, đặc biệt khi có thiếu máu hoặc triệu chứng thần kinh ngoại biên, nên được cân nhắc kiểm tra vitamin B12 theo hướng dẫn chuyên môn.

Người sử dụng thuốc giảm acid dạ dày kéo dài cũng có thể cần đánh giá khi xuất hiện triệu chứng hoặc có thêm những yếu tố nguy cơ khác.

Không phải tất cả người dùng những loại thuốc này đều bị thiếu vitamin B12.

6. Phụ nữ mang thai và cho con bú có nguy cơ thiếu hụt

Vitamin B12 cần thiết cho sự phát triển bình thường của hệ thần kinh và quá trình tạo máu.

Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú có chế độ ăn hạn chế thực phẩm động vật, có bệnh lý kém hấp thu hoặc từng được chẩn đoán thiếu vitamin B12 cần được tư vấn dinh dưỡng và theo dõi phù hợp.

Không nên tự áp dụng những chế độ bổ sung liều cao khi chưa được đánh giá nhu cầu thực tế.

7. Trẻ nhỏ có chế độ dinh dưỡng không đủ vitamin B12

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể có nguy cơ thiếu vitamin B12 nếu nguồn dinh dưỡng không đáp ứng nhu cầu, đặc biệt khi mẹ bị thiếu vitamin B12 trong thời kỳ mang thai hoặc cho con bú.

Thiếu vitamin B12 ở trẻ nhỏ có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng và phát triển thần kinh. Vì vậy, trẻ có biểu hiện chậm phát triển, bú kém, giảm trương lực cơ hoặc những triệu chứng bất thường cần được bác sĩ nhi khoa đánh giá.

Thiếu vitamin B12 có nguy hiểm không?

Thiếu vitamin B12 không chỉ ảnh hưởng đến quá trình tạo máu mà còn có thể gây tổn thương thần kinh và ảnh hưởng đến khả năng sinh hoạt.

1. Thiếu máu hồng cầu khổng lồ

Vitamin B12 cần thiết cho quá trình tổng hợp DNA trong các tế bào tạo máu. Khi thiếu hụt, quá trình trưởng thành của hồng cầu có thể bị rối loạn, dẫn đến hình thành các tế bào hồng cầu lớn bất thường và giảm khả năng tạo máu hiệu quả.

Người bệnh có thể cảm thấy mệt mỏi, khó thở khi gắng sức, chóng mặt hoặc tim đập nhanh. Những trường hợp thiếu máu nặng cần được đánh giá và điều trị kịp thời.

2. Tổn thương thần kinh ngoại biên và tủy sống

Thiếu vitamin B12 kéo dài có thể gây tổn thương các cấu trúc thần kinh, dẫn đến tê bì, giảm cảm giác, yếu cơ hoặc rối loạn dáng đi.

Điều đáng chú ý là tổn thương thần kinh có thể xảy ra ngay cả khi người bệnh không bị thiếu máu.

Nếu chậm điều trị, một số tổn thương có nguy cơ kéo dài hoặc không hồi phục hoàn toàn.

3. Ảnh hưởng đến trí nhớ và khả năng nhận thức

Người thiếu vitamin B12 có thể gặp khó khăn trong việc tập trung, ghi nhớ và xử lý thông tin. Ở những trường hợp nặng, có thể xuất hiện lú lẫn hoặc thay đổi trạng thái tâm thần.

Tuy nhiên, việc bổ sung vitamin B12 cho người không thiếu hụt chưa được chứng minh là biện pháp giúp cải thiện trí nhớ hoặc phòng ngừa sa sút trí tuệ một cách đáng tin cậy.

4. Ảnh hưởng đến thai kỳ và sự phát triển của trẻ

Vitamin B12 có vai trò quan trọng đối với sự phát triển thần kinh của thai nhi và trẻ nhỏ.

Thiếu hụt ở phụ nữ mang thai có thể liên quan đến những nguy cơ bất lợi đối với thai kỳ và sự phát triển của trẻ, đặc biệt khi thiếu hụt nghiêm trọng hoặc kéo dài.

Vì vậy, phụ nữ mang thai có nguy cơ thiếu vitamin B12 cần được đánh giá và điều trị thích hợp.

Làm thế nào để biết cơ thể có thiếu vitamin B12?

Việc chẩn đoán thiếu vitamin B12 cần kết hợp triệu chứng, yếu tố nguy cơ và kết quả xét nghiệm. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa trên cảm giác mệt mỏi hoặc tê bì chân tay.

1. Xét nghiệm công thức máu

Công thức máu giúp đánh giá nồng độ hemoglobin, số lượng hồng cầu và kích thước trung bình của hồng cầu (MCV).

Thiếu vitamin B12 có thể gây thiếu máu với hồng cầu lớn, nhưng những bất thường này không xuất hiện ở tất cả người bệnh.

Kết quả công thức máu bình thường không loại trừ hoàn toàn thiếu vitamin B12, đặc biệt khi có triệu chứng thần kinh hoặc yếu tố nguy cơ rõ ràng.

2. Xét nghiệm nồng độ vitamin B12 trong máu

Xét nghiệm vitamin B12 toàn phần trong huyết thanh là một phương pháp thường được sử dụng khi nghi ngờ thiếu hụt.

Theo NICE năm 2024, việc diễn giải kết quả vitamin B12 toàn phần có thể tham khảo các khoảng sau, đồng thời cần tuân thủ ngưỡng được phòng xét nghiệm xác nhận:

Tuy nhiên, kết quả xét nghiệm cần được đánh giá trong bối cảnh lâm sàng. Những người đã sử dụng vitamin B12 trước khi xét nghiệm hoặc mắc một số bệnh lý nhất định có thể cần được diễn giải kết quả thận trọng hơn.

3. Xét nghiệm vitamin B12 hoạt tính

Vitamin B12 hoạt tính, còn gọi là holotranscobalamin, phản ánh phần vitamin B12 gắn với protein vận chuyển có khả năng đưa vitamin đến các tế bào.

Xét nghiệm này có thể được sử dụng như một lựa chọn trong đánh giá thiếu vitamin B12 ở những tình huống phù hợp.

Việc lựa chọn giữa vitamin B12 toàn phần và vitamin B12 hoạt tính phụ thuộc vào điều kiện xét nghiệm và đánh giá chuyên môn.

4. Xét nghiệm methylmalonic acid (MMA)

Methylmalonic acid có thể tăng khi chức năng phụ thuộc vitamin B12 trong cơ thể bị ảnh hưởng.

Xét nghiệm MMA có thể được bác sĩ cân nhắc khi người bệnh có triệu chứng nghi ngờ thiếu vitamin B12 nhưng kết quả xét nghiệm ban đầu chưa rõ ràng.

Tuy nhiên, MMA cũng có thể bị ảnh hưởng bởi một số yếu tố như chức năng thận, vì vậy cần được diễn giải theo giá trị tham chiếu và tình trạng sức khỏe cụ thể.

5. Xét nghiệm tìm nguyên nhân thiếu hụt

Khi đã xác định hoặc nghi ngờ thiếu vitamin B12, bác sĩ có thể đánh giá thêm chế độ ăn, bệnh lý đường tiêu hóa, tiền sử phẫu thuật và các thuốc đang sử dụng.

Nếu nghi ngờ viêm dạ dày tự miễn, có thể cân nhắc xét nghiệm kháng thể kháng yếu tố nội tại hoặc những phương pháp khác phù hợp.

Việc tìm nguyên nhân rất quan trọng vì thiếu vitamin B12 do chế độ ăn và thiếu hụt do kém hấp thu có thể cần những cách điều trị, theo dõi khác nhau.

7 cách phòng ngừa thiếu vitamin B12 hiệu quả

Việc phòng ngừa thiếu vitamin B12 cần dựa trên chế độ dinh dưỡng cân đối, nhận biết yếu tố nguy cơ và theo dõi sức khỏe khi cần thiết.

1. Bổ sung thực phẩm tự nhiên giàu vitamin B12

Vitamin B12 có nhiều trong những thực phẩm có nguồn gốc động vật như:

• Cá và hải sản: Một số loại cá, nghêu và các loại hải sản khác có thể cung cấp vitamin B12.
• Thịt: Thịt bò, thịt gia cầm và những loại thịt khác là nguồn cung cấp vitamin B12.
• Trứng: Có chứa vitamin B12 và những dưỡng chất thiết yếu khác.
• Sữa và các sản phẩm từ sữa: Cung cấp vitamin B12 cùng protein và một số khoáng chất.

Nên lựa chọn thực phẩm đa dạng, chế biến hợp vệ sinh và cân đối với nhu cầu dinh dưỡng cá nhân.

2. Chú ý nguồn vitamin B12 khi ăn chay

Người theo chế độ thuần chay cần chú ý vì thực phẩm thực vật thông thường không phải nguồn vitamin B12 tự nhiên đáng tin cậy.

Những thực phẩm được tăng cường vitamin B12 có thể là lựa chọn phù hợp tùy theo thành phần và hàm lượng được công bố.

Người ăn thuần chay dài hạn nên được tư vấn về nguồn vitamin B12 đầy đủ và có thể cần bổ sung theo nhu cầu.

Không nên chỉ dựa vào tảo, rong biển hoặc thực phẩm lên men thông thường để bảo đảm đáp ứng nhu cầu vitamin B12.

3. Duy trì chế độ ăn uống cân đối

Ngoài vitamin B12, cơ thể còn cần sắt, folate, protein và nhiều dưỡng chất khác để duy trì quá trình tạo máu và hoạt động bình thường.

Vì vậy, nên xây dựng chế độ ăn đa dạng, tránh kiêng khem quá mức hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm trong thời gian dài mà không có phương án thay thế phù hợp.

4. Theo dõi sức khỏe ở người cao tuổi

Người cao tuổi có thể giảm khả năng hấp thu vitamin B12 từ thực phẩm, đặc biệt khi mắc viêm teo dạ dày hoặc sử dụng nhiều loại thuốc.

Nếu xuất hiện mệt mỏi kéo dài, thiếu máu, tê bì hoặc suy giảm khả năng thăng bằng, cần được thăm khám để xác định nguyên nhân.

5. Kiểm tra khi sử dụng một số thuốc dài hạn

Người dùng metformin hoặc thuốc giảm acid dạ dày kéo dài nên thông báo cho bác sĩ nếu xuất hiện biểu hiện nghi ngờ thiếu vitamin B12.

Việc xét nghiệm cần dựa trên triệu chứng, yếu tố nguy cơ và đánh giá chuyên môn, không nhất thiết thực hiện với tần suất giống nhau ở tất cả người bệnh.

6. Phát hiện và điều trị bệnh lý kém hấp thu

Ở người thiếu vitamin B12 do bệnh lý tiêu hóa hoặc viêm dạ dày tự miễn, chỉ thay đổi khẩu phần ăn có thể không đủ để khắc phục thiếu hụt.

Việc điều trị cần tập trung vào nguyên nhân và phương pháp thay thế vitamin B12 phù hợp.

Một số người cần điều trị lâu dài để duy trì đủ lượng vitamin và phòng ngừa triệu chứng tái phát.

7. Không tự ý sử dụng vitamin B12 liều cao kéo dài

Vitamin B12 cần thiết cho sức khỏe, nhưng không có nghĩa sử dụng càng nhiều sẽ càng tốt.

Ở người không thiếu vitamin B12, việc bổ sung liều cao chưa được chứng minh mang lại lợi ích rõ ràng trong tăng năng lượng hoặc cải thiện trí nhớ.

Người có triệu chứng nghi ngờ thiếu hụt nên được đánh giá nguyên nhân trước khi lựa chọn phương pháp điều trị, đặc biệt nếu có biểu hiện thần kinh.

Thiếu vitamin B12 cần bổ sung bao nhiêu mỗi ngày?

Nhu cầu vitamin B12 thay đổi theo độ tuổi và tình trạng sinh lý.

Theo Văn phòng Thực phẩm bổ sung thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH ODS), mức khuyến nghị hằng ngày đối với vitamin B12 như sau:

Đây là nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị để duy trì sức khỏe, không phải liều điều trị cho người đã được xác định thiếu vitamin B12.

Khi có thiếu hụt, bác sĩ có thể chỉ định liều thay thế cao hơn nhiều lần so với nhu cầu hằng ngày, tùy nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng.

Vì vậy, không nên sử dụng bảng nhu cầu dinh dưỡng để tự lựa chọn liều điều trị khi đã mắc bệnh.

Thiếu vitamin B12 có cần tiêm không?

Không phải tất cả người thiếu vitamin B12 đều cần tiêm. Phương pháp điều trị có thể bao gồm bổ sung qua đường uống hoặc tiêm bắp, tùy nguyên nhân và mức độ thiếu hụt.

1. Bổ sung vitamin B12 đường uống

Đường uống có thể được cân nhắc ở người thiếu hụt do khẩu phần ăn hoặc một số trường hợp khác theo đánh giá của bác sĩ.

Hiệu quả phụ thuộc vào liều lượng, khả năng hấp thu, mức độ thiếu hụt và sự tuân thủ điều trị.

Người bệnh không nên tự lựa chọn liều điều trị chỉ dựa vào hàm lượng có trên nhãn của các chế phẩm bổ sung.

2. Tiêm vitamin B12

Tiêm bắp vitamin B12 có thể được chỉ định trong những trường hợp thiếu hụt liên quan đến rối loạn hấp thu nghiêm trọng hoặc khi cần điều trị theo phác đồ chuyên khoa.

Theo NICE, người bị thiếu vitamin B12 do viêm dạ dày tự miễn hoặc sau cắt toàn bộ dạ dày hay cắt hoàn toàn đoạn cuối hồi tràng cần được thay thế vitamin B12 bằng đường tiêm bắp lâu dài.

Người có triệu chứng thần kinh đáng kể cũng cần được đánh giá và điều trị sớm để hạn chế nguy cơ tổn thương kéo dài.

3. Thời gian cải thiện sau điều trị

Hiệu quả điều trị khác nhau tùy nguyên nhân thiếu hụt, thời gian mắc bệnh và mức độ tổn thương.

Một số triệu chứng có thể bắt đầu cải thiện trong khoảng 2 tuần sau khi điều trị, nhưng những trường hợp khác có thể cần đến 3 tháng hoặc lâu hơn.

Đặc biệt, các triệu chứng thần kinh có thể hồi phục chậm và đôi khi không hồi phục hoàn toàn nếu thiếu hụt kéo dài.

Vì vậy, người bệnh cần tuân thủ kế hoạch điều trị và tái khám thay vì tự ngừng bổ sung ngay khi cảm thấy khỏe hơn.

Thiếu vitamin B12: Khi nào cần đi khám?

Người thường xuyên mệt mỏi không rõ nguyên nhân, có tê bì chân tay, giảm khả năng thăng bằng hoặc những dấu hiệu thiếu máu nên được thăm khám để xác định nguyên nhân.

Việc kiểm tra càng quan trọng đối với người cao tuổi, người ăn thuần chay, người từng phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc đang sử dụng metformin và thuốc giảm acid dạ dày dài hạn.

Nên đi khám sớm nếu xuất hiện các biểu hiện sau:

• Tê bì hoặc châm chích ở bàn tay, bàn chân kéo dài.
• Đi lại không vững, dễ vấp ngã hoặc giảm khả năng giữ thăng bằng.
• Mệt mỏi nhiều, da nhợt nhạt hoặc khó thở khi vận động.
• Giảm trí nhớ, khó tập trung hoặc thay đổi nhận thức chưa rõ nguyên nhân.
• Đau rát lưỡi, viêm lưỡi kéo dài kèm những biểu hiện thiếu hụt dinh dưỡng khác.

Cần được đánh giá cấp cứu nếu xuất hiện:

• Yếu hoặc tê liệt đột ngột một bên cơ thể.
• Khó nói, méo miệng hoặc mất thăng bằng đột ngột.
• Đau ngực dữ dội, khó thở nghiêm trọng hoặc ngất.
• Giảm thị lực đột ngột hoặc rối loạn ý thức.

Những triệu chứng cấp tính này không nên được tự quy cho thiếu vitamin B12 vì có thể liên quan đến đột quỵ hoặc những tình trạng nguy hiểm khác cần xử trí ngay.

Câu hỏi thường gặp về thiếu vitamin B12

1. Thiếu vitamin B12 có gây tê bì chân tay không?

Có. Thiếu vitamin B12 có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh ngoại biên, gây cảm giác tê bì, châm chích hoặc giảm cảm giác ở bàn tay và bàn chân. Tuy nhiên, triệu chứng này còn có nhiều nguyên nhân khác như đái tháo đường hoặc chèn ép thần kinh nên cần được thăm khám để xác định chính xác.

2. Thiếu vitamin B12 có gây thiếu máu không?

Có. Vitamin B12 cần thiết cho quá trình tạo hồng cầu. Thiếu hụt có thể dẫn đến thiếu máu hồng cầu khổng lồ, gây mệt mỏi, da nhợt nhạt và khó thở khi gắng sức. Tuy nhiên, thiếu vitamin B12 vẫn có thể xảy ra mà chưa gây thiếu máu.

3. Người ăn chay có dễ bị thiếu vitamin B12 không?

Người ăn thuần chay có nguy cơ thiếu vitamin B12 cao hơn nếu không sử dụng thực phẩm được tăng cường vitamin B12 hoặc có nguồn bổ sung phù hợp. Người ăn chay có trứng, sữa vẫn có thể nhận vitamin B12 từ những thực phẩm này, nhưng cần chú ý khẩu phần thực tế.

4. Thiếu vitamin B12 có gây suy giảm trí nhớ không?

Có thể. Thiếu vitamin B12 có thể liên quan đến giảm khả năng tập trung, hay quên và những thay đổi về nhận thức. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp suy giảm trí nhớ đều do thiếu vitamin B12, đặc biệt ở người cao tuổi.

5. Uống metformin lâu dài có gây thiếu vitamin B12 không?

Có thể. Metformin có liên quan đến giảm nồng độ vitamin B12 ở một số người, đặc biệt khi dùng kéo dài. Người sử dụng metformin có thiếu máu hoặc triệu chứng thần kinh nên trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra vitamin B12. Không tự ý ngừng metformin.

6. Thiếu vitamin B12 có thể hồi phục hoàn toàn không?

Nhiều trường hợp thiếu vitamin B12 có thể cải thiện tốt khi được phát hiện và điều trị đúng nguyên nhân. Tuy nhiên, tổn thương thần kinh kéo dài có thể hồi phục chậm hoặc không hoàn toàn. Vì vậy, phát hiện và điều trị sớm rất quan trọng.

7. Có thể bổ sung vitamin B12 chỉ bằng thực phẩm không?

Điều này phụ thuộc vào nguyên nhân thiếu hụt. Nếu thiếu hụt do chế độ ăn, việc cải thiện khẩu phần và sử dụng nguồn vitamin B12 phù hợp có thể giúp phòng ngừa tái phát. Tuy nhiên, với người có bệnh lý kém hấp thu hoặc thiếu hụt đáng kể, chỉ thay đổi thực phẩm có thể không đáp ứng đủ nhu cầu điều trị.

8. Vitamin B12 có giúp giảm mệt mỏi và tăng năng lượng không?

Vitamin B12 cần thiết cho chuyển hóa và tạo máu. Ở người thiếu vitamin B12, việc điều trị thiếu hụt có thể giúp cải thiện tình trạng mệt mỏi. Tuy nhiên, ở người đã có đủ vitamin B12, việc bổ sung thêm chưa được chứng minh là giúp tăng năng lượng một cách rõ ràng.

9. Chỉ số vitamin B12 bao nhiêu được xem là thấp?

Theo NICE năm 2024, nồng độ vitamin B12 toàn phần dưới 180 pg/mL gợi ý thiếu vitamin B12, còn khoảng 180–350 pg/mL là vùng kết quả chưa rõ ràng. Tuy nhiên, cần sử dụng ngưỡng tham chiếu phù hợp của phòng xét nghiệm và đánh giá cùng triệu chứng lâm sàng.

10. Có nên tự uống vitamin B12 khi bị tê chân tay không?

Không nên tự kết luận nguyên nhân chỉ dựa trên triệu chứng tê bì. Tình trạng này có thể liên quan đến thiếu vitamin B12, đái tháo đường, bệnh lý cột sống hoặc những tổn thương thần kinh khác. Người bệnh nên được đánh giá nguyên nhân trước khi lựa chọn phương pháp điều trị.

Kết luận

Thiếu vitamin B12 có thể ảnh hưởng đến quá trình tạo máu, hoạt động thần kinh và chức năng nhận thức, gây ra những biểu hiện như mệt mỏi, thiếu máu, tê bì chân tay, giảm trí nhớ hoặc rối loạn thăng bằng. Đặc biệt, tình trạng thiếu hụt có thể tiến triển âm thầm và gây tổn thương thần kinh ngay cả khi chưa xuất hiện thiếu máu rõ ràng.

Người cao tuổi, người ăn thuần chay, người mắc bệnh lý kém hấp thu, người từng phẫu thuật đường tiêu hóa và người sử dụng một số thuốc kéo dài là những nhóm cần chú ý đến nguy cơ thiếu vitamin B12.

Để bảo vệ sức khỏe, mỗi người nên duy trì chế độ ăn cân đối, bảo đảm nguồn vitamin B12 phù hợp, nhận biết sớm những triệu chứng bất thường và thực hiện xét nghiệm khi có chỉ định.

Phát hiện đúng nguyên nhân, điều trị kịp thời và theo dõi phù hợp là những bước quan trọng giúp khắc phục thiếu vitamin B12, hạn chế biến chứng và duy trì sức khỏe lâu dài.

Tài liệu tham khảo

1. National Institutes of Health – Office of Dietary Supplements (NIH ODS): Vitamin B12 – Health Professional Fact Sheet. Cập nhật ngày 02/07/2025.
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – Vitamin B12 Deficiency in Over 16s: Diagnosis and Management. Hướng dẫn NG239, công bố ngày 06/03/2024.
3. National Health Service (NHS) – Vitamin B12 or Folate Deficiency Anaemia. Tổng quan về thiếu vitamin B12 và folate.
4. National Health Service (NHS) – Vitamin B12 or Folate Deficiency Anaemia: Symptoms. Thông tin về các biểu hiện thiếu máu, tổn thương thần kinh và nhận thức.
5. National Health Service (NHS) – Vitamin B12 or Folate Deficiency Anaemia: Diagnosis. Hướng dẫn đánh giá triệu chứng và xét nghiệm.
6. National Health Service (NHS) – Vitamin B12 or Folate Deficiency Anaemia: Treatment. Thông tin về bổ sung vitamin B12, điều trị và theo dõi.
7. National Center for Biotechnology Information (NCBI Bookshelf) – Vitamin B12 Deficiency in Over 16s: Diagnosis and Management. NICE Clinical Guidelines, No. 239, 2024.

Nội dung bài viết nhằm mục đích cung cấp thông tin sức khỏe, không thay thế chẩn đoán hoặc hướng dẫn điều trị của bác sĩ.

Tổng hợp thông tin – Dược sĩ Nguyễn Thị Thảo Nguyên

Nhà thuốc Wellcare – Wellcare Pharmacy cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

Liên hệ ngay với chúng tôi để được tư vấn!

📞 Gọi ngay 0868.359.319 hoặc truy cập Fanpage Hệ thống Nhà thuốc Wellcare để nhận tư vấn miễn phí!